Baskilar Islam'i guclendirecek

Graham Fuller'e gore Washington'un endisesi: Baskilar Islam'i guclendirecek

ALI ASLAN

Turk insaninin cogunlugu dediginiz gibi laik zihniyetteyse Islami gelismelerden nicin bu kadar endise duyuluyor?

Turk ordusunun psikolojisi kolaylikla anlasilabilir. Mustafa Kemal zamanina donelim. Osmanli zamanindaki Islam'in siyasi gucu, dini yetkililer, evkaf ve diger kurumlar, Islam'i cok guclu bir etken kilmisti. Mustafa Kemal, modern bir Turk ulus devleti insa etmek icin artik buna musaade etmek istemedi. Bu yuzden bu kurumlar feshedildi. Ve Islam'in siyasi, sosyal ve ekonomik gucu tahrip edildi. O zaman bunun bir anlami vardi. Fakat askeriye hala bu gelenegi devam ettiriyor ve ulkeyi o gunlere donmekten korumaya calisiyor.Bence bugun Osmanli Devleti'ndeki gibi guclu bir Islam donemine geri donme gibi bir tehlike yok.

ABD ORDUYA DESTEK VERIYOR MU?

Turk Silahli Kuvvetleri'nin irtica baglamindaki son donem politikalari Washington'dan destek buluyor mu?

Turk ordusuna modern Turkiye'nin olusturulmasinda anahtar bir rol oynadi ve cok uzun sure boyunca cok zor donemlerde ulkeyi bir arada tuttu. Bircok yonuyle modern cagda Turk milliyetciliginin ilk ve orijinal kaynagi oldu. Ulkenin onceki donemlerde tamamen anarside ve siddette bogulmaktan korunmasinda onemli bir kurum oldu. Ordu, yolsuzluklar itibariyle Turkiye'deki en temiz kurumlardan biridir. Fakat Turkiye daha olgun bir demokrasiye dogru tekamul ediyor. Turk demokrasisi, bagimsiz ve ozgurce tekamulune izin verilmezse hicbir zaman gelismeyecektir. Bence ordunun son yillardaki politikalari daha olumsuz oldu. Tabii ki Washington az once saydigim nedenlerden dolayi orduyu cok onemli bir kurum olarak gorecektir. Turkiye, cok degerli bir siyasi ve askeri muttefiktir. ABD, Turk ordusunu bolgede kuvvetli ve olumlu bir guc olarak gormeyi arzu eder. Ancak Washington'da bircoklari son aylarda, ordunun, Refah Partisi'ne ve digerlerine karsi eylemlerinin maksadin tersine hizmet ettigini dusunuyor.

BIR DEGIL, BIRKAC ISLAMI PARTI OLSUN

Radikal Islamciligi mi guclendiriyor?

Hayir, tumunu. Turkiye'deki Islami duygularin siddetini artiriyor. Bu, ordunun yapmak istediginin tam tersidir. Inancim o ki, eger Islamcilarin katilimina izin verilirse, hatta iki ya da uc Islami parti olursa, cok daha arzulanan bir sey olur. Cunku o zaman Islamcilar kendi aralarinda tartisirlar. Degisik kanatlar olusur. Daha ilerlemeci ya da muhafazakar hareketler cikar. Bircok farkli gorus acilari duyariz. Herhangi bir Islamci hareketin siyasal Islam'i kendi tekeline gecirmesi onlenmis olur. Ve Islami hareket yelpazenin normal bir parcasi haline gelir. Bugun bu hareketlerin ve partilerin bastirilmasindan dolayi, bunlarin siyaset manzarasinin normal birer parcasi olarak kalmalari cok zor. Bu yuzden de hic arzulanmadigina inandigim bazi ozellikler edinebilirler.

LAIKLIK IYI ANLASILMALI

Turkiye'de laikligin en oncelikli konu olmasini nasil degerlendiriyorsunuz?

Oncelikle laiklik kavramini anlamak lazim. Bati'da laiklik Kilise'nin gucunun devletin gucunden ayrilmasi seklinde anlasilir. Devlet dahilinde dini ifade ve ameller olmamasi anlamina gelmez. Turkiye'de ne yazik ki laiklik, Islami egilim ve tavirlarin men edilmesi ya da bastirilmasi seklinde anlasiliyor. Gecmiste, inanan ciddi bir Musluman olmak, sosyal acidan cok ilerleyici gorulmemisti. Bugun insanlar Islam'i daha fazla ifade etmek istiyor. Laiklik dini ifade ozgurlugunu reddetmemelidir. Islami partiler ve gruplarin tavsiyeleri ve tercihlerinin ne oldugunu konusmalarina musaade edilmeli. Birakin insanlar karar versin. Ben uzun vadede Turk halkinin seriati uygulamayi tercih edecegini tahmin etmiyorum. Birakin Iran, Sudan, Suudi modelini tartissinlar. Eminim ki Turk Islamcilari halka bu modellerden daha iyi modeller sunmak isteyecektir.

Demokrasi, laiklik ve istikrar baglaminda ABD'nin Turkiye icin tercih oncelikleri neler?

Kisa vadede Washington Turkiye'den politikalari genel olarak dunyadaki ABD politikalarina uyan istikrarli bir muttefik olmasini ister. ABD'nin tercihi budur. Fakat eger ABD politikasi Turk demokrasisinin ve toplumunun gelisimine mani olunmasina katkida bulunursa, bu oncelikler cok basiretsiz kalabilir. Turkiye'de Amerika'nin hosnut olmayabilecegi bazi gorusler ve gucler olabilir. Fakat ABD bu goruslerin bastirilmasina katkida bulunursa, dolayli olarak Turkiye'de daha uzun vadeli bir istikrarsizlik donemini tesvik etmis olur. Turk goruslerinin her konuda Amerikan gorusleriyle ozdes olmasi normal bir sey degildir. Zamanla Turk gorusleri ve cikarlari belki Washington'u rahatsiz edecek bazi onemli acilardan Amerikan goruslerinden uzaklasacak. Washington tabii ki Turkiye'nin goruslerinin nasil olmasi gerektigini dikte etme pozisyonunda olmadigini biliyor ve bunu zaten istemiyor.

Genel olarak Turkiye'nin Orta Asya'da simdiye kadarki girisimlerini nasil buluyorsunuz?

Turkiye, Orta Asya'da fena degil. Uzun vadeli yatirimlar yapiyor. Turkiye'nin bolgede pozitif bir rolu var. Cok dramatik cikislar yapamayabilir; ama yavas da olsa devamli bir gelisme olacak. ABD de Turk politikalarini Orta Asya'daki Amerikan cikarlarina cok paralel buluyor. Islam konusuna gelince: Turkiye'nin bu konuda Orta Asya'ya kaydadeger katkilari olmakta. Turkiye'nin Islam gorusu cok ilimli. Diyanet ilimli Islamiyet'i buralara goturerek olumlu bir rol oynuyor. Ve tabii Islam'in ne manaya geldigi konusunda modern bir bakis acisi sunmasi itibariyle Fethullah Gulen gibi kisilerin rolu de son derecede onemli.

ISLAMI DEMOKRASININ TEMELLERI

Su an butun dunyada Islam'in modern hayattaki yeri tartisiliyor. Bu konudaki gozlemleriniz?

Siyasette Islam'in yeri konusu sadece Turkiye'de degil, Islam dunyasinin tamaminda yasaniyor. Islam dunyasi cagdas toplumda Muslumanligin ne ifade ettigini; demokrasi, insan haklari, ekonomi, globallesme, ferdiyetcilik ile Islam arasindaki iliskiyi tartisiyor. Bence bu tartisma daha yeni basliyor. Ulkeler ve hareketler Islam'in bu yansimalarini anlamaya calisiyor. Muslumanlar, kendi siyasi ve sosyal degerlerinin Bati'dan degil kendi oz kulturlerinden cikmasini istiyor. Eger siz 'Sura'nin Islami fikirlerinden demokratik prensipler cikartabiliyorsaniz, bu, Musluman demokrasisine temel olarak Thomas Jefferson'i almanizdan muhtemelen daha iyidir. Ulkeler, kulturler ve halklar kendi kulturel ve tarihi miraslarindan kopmak istemezler. Bu saglikli degildir. Modernlesin, tamam; ama kendinizi tum kulturel ve ahlaki koklerinizden soyutlamayin.

Bu surecte Turk deneyiminin yeri ne?

Turk deneyimi butun bu hareketin icinde sadece kucuk bir parca. Umarim Turkiye bu surece katkida bulunur. Bu yuzden Turkiye'de acik bir tartisma gormeyi arzu ediyorum. Islam konusunda dusunen Turklerin kurdugu yapilar cok ilimli, sorumlu ve onemli. Turkiye'nin Islam dunyasina Islami sorunlar uzerinde nasil dusunmek gerektigi konusunda sunabilecegi seyler oldugunu dusunuyorum.

ABD'NIN ISLAM POLITIKASI

Turkiye deneyimi sadece orneklerden bir ornek olabilir. Ama ABD'nin Turkiye'yi Islam dunyasina bir model olarak gostermesi acisindan daha fazla onem kazanmiyor mu?

Washington, Islam'in siyasetteki yeriyle ilgili konulardan her halukarda rahatsizlik duymaktadir. Washington, Turkiye'de Islami tesiri mumkun mertebe asgari seviyede gormeyi arzu eder. Ama Washington bu hareketleri bastirmanin ya da yasaklamanin, maksadin tersine hizmet ettigini de biliyor. Ve belki de Turk ordusunun anlamadigi bir seyi idrak ediyor. Yani parti yasaklamanin, Islami ifadeyi kisitlama ve engellemenin aslinda bu hareketlerin tumunu guclendirdigini dusunuyor. Washington'u endiselendiren bu.

Yani hangisi olduguna bakilmaksizin, herhangi bir Islami hareketin guclenmesi Washington'u kaygilandirir mi?

Evet. Cunku ABD'nin Islami hareketlerle ilgili simdiye kadarki tecrubeleri pek olumlu olmadi. Bu tecrubeler Iran'la, Sudan'la basladi. Bu hareketlerle ilgili genel bir felsefi asabiyet hali var. Ama bence Washington'un gorusleri de tekamul ediyor. Dunyanin her yerinde bu konularda yeni tartismalar oldugunu musahede ediyoruz. Aydin Amerikan siyaset yapicilari, dunyada yeni bir Islam devri olacagini, bunun cok degisik ifade bicimleri bulunacagini, bazilarinin olumsuz bazilarinin olumlu olacagini idrak ediyor. Bu hareketlerle nasil birlikte yasayacagimizi, bunlari olumlu acidan nasil etkileyebilecegimizi, hatta belki onlardan nasil bazi olumlu seyler alabilecegimizi dusunmeye ihtiyacimiz var. Turkiye'nin bu alanda verebilecegi bir seyler oldugunu dusunuyorum. Fakat Islami diyalog ve tartismanin gelisimi engellenirse, o zaman Turkiye bu uluslararasi tartismaya katkida bulunamadigi gibi kendisini de olumlu diyalog ve fikri tekamulden mahrum kilar.

BATI VE ISLAM ARASINDAKI PROBLEM

Bati ve Islam arasindaki problem ne? Bir medeniyetler catismasini ongoruyor musunuz?

Ben medeniyet catismasina inanmiyorum. Bati ve Islam ulkeleri arasinda bazi ihtilaflar ve surtusmeler var. Bunlar kolaylikla anlasilabilir. Bunlari anladikca, uygun sekilde ilgilenebiliriz. Fakat medeniyetler catismasiyla ugrasamazsiniz. Temelde Islam ve Bati arasindaki problemler, gecmiste Bati'nin somurgelestirmesi, emperyalizm, askeri mudahaleleri, terorizm, petrol meseleleri, Israil, ABD'nin dis politikadaki cifte standartlari, Washington'u rahatsiz eden dis politikalar guden ulkeler gibi bazi pratik meselelere dayaniyor. Bu meselelerin uzerinde calisilabilir ve cozulebilir.

Zaman, 22.05.1998